Zdravlje crevne flore i sastav crevnog mikrobioma poslednjih godina privlače sve veću pažnju naučnika. Razlog je jednostavan: mikroorganizmi koji naseljavaju digestivni trakt učestvuju u brojnim procesima povezanim sa varenjem, sastojcima hrane i njihovom razgradnjom.

Crevni mikrobiom predstavlja složenu i dinamičnu zajednicu koja se razlikuje od osobe do osobe i može se menjati tokom života. Na njen sastav utiču ishrana, životne navike, okruženje, životno doba i upotreba određenih lekova.

Zbog toga se danas sve više istražuje kako su crevna flora, ishrana i različiti procesi u organizmu međusobno povezani.

Crevni mikrobiom – mnogo više od varenja

Kada jedemo, najveći deo hranljivih materija razgrađuje se i apsorbuje u digestivnom sistemu. Međutim, deo sastojaka hrane prolazi kroz tanko crevo bez potpune razgradnje i dospeva do debelog creva.

Tu se nalazi veliki broj mikroorganizama koji mogu koristiti određene sastojke hrane kao supstrat za sopstveni metabolizam.

Posebno mesto u ovom procesu imaju dijetetska (prehrambena) vlakna.

Određene vrste vlakana bakterije mogu fermentisati. Tokom ovog procesa nastaju različiti metaboliti, među kojima se posebno proučavaju kratkolančane masne kiseline (SCFA), kao što su acetat, propionat i butirat.

Upravo zbog ovih interakcija mikrobiom se danas ne posmatra samo u kontekstu varenja hrane, već kao deo mnogo složenijeg sistema koji je u stalnoj interakciji sa organizmom.

Rastvorljiva, nerastvorljiva i prebiotska vlakna

Kada govorimo o dijetetskim vlaknima, važno je znati da ona nisu jedna jedinstvena grupa.

Razlikuju se prema strukturi, rastvorljivosti, viskoznosti i tome u kojoj meri ih mikroorganizmi u debelom crevu mogu fermentisati.

Rastvorljiva vlakna rastvaraju se ili bubre u vodi, a deo njih bakterije mogu fermentisati. Nalaze se, između ostalog, u voću, povrću, mahunarkama, ovsu i drugim biljnim namirnicama.

Nerastvorljiva vlakna uglavnom se manje fermentišu i doprinose povećanju fekalne mase i ubrzavanju prolaska sadržaja kroz creva.

Posebno su zanimljiva prebiotska vlakna. Prebiotici su supstrati koje mikroorganizmi domaćina selektivno koriste i koji time donose zdravstvenu korist. Određene vrste dijetetskih vlakana mogu imati prebiotska svojstva.

Zbog različitih karakteristika vlakana, kvalitetna ishrana ne bi trebalo da se oslanja samo na jedan njihov izvor. Raznovrsne biljne namirnice omogućavaju unos različitih vrsta vlakana.

Šta je crevna barijera i kakvu ulogu ima sluzokoža?

Digestivni trakt predstavlja jednu od najvećih površina na kojima naš organizam dolazi u kontakt sa materijama iz spoljašnje sredine.

Između sadržaja creva i ostatka organizma nalazi se složena crevna barijera. U njenom funkcionisanju učestvuju ćelije crevnog epitela, sloj sluzi, različiti proteini koji povezuju ćelije i brojni drugi biološki mehanizmi.

Crevna sluzokoža zato nije samo površina preko koje se odvija apsorpcija hranljivih materija. Ona predstavlja deo kompleksnog sistema koji reguliše kontakt između sadržaja digestivnog trakta i unutrašnje sredine organizma.

Odnos između mikroorganizama, njihovih metabolita i crevne barijere intenzivno se istražuje. Posebna pažnja posvećuje se butiratu i drugim kratkolančanim masnim kiselinama koje mogu nastati tokom bakterijske fermentacije određenih vlakana.

Crevni mikrobiom i imuni sistem

Veza između crevnog mikrobioma i imunog sistema predstavlja jedno od najzanimljivijih područja savremenih istraživanja mikrobioma.

Digestivni trakt je u stalnom kontaktu sa hranom, mikroorganizmima i brojnim drugim materijama iz spoljašnje sredine. U području creva zato se nalazi veliki broj ćelija i struktura imunog sistema.

Crevna mikrobiota, crevna barijera i imuni sistem međusobno komuniciraju kroz veoma složene biološke mehanizme.

Zbog toga nije sasvim precizno ovu vezu svesti na popularnu tvrdnju da određene bakterije ili namirnice jednostavno „jačaju imunitet“. Naučna istraživanja se umesto toga bave načinima na koje sastav i aktivnost mikrobiote mogu biti povezani sa različitim imunološkim procesima.

Mikrobiom, metabolizam i savremena istraživanja

Pored varenja i imunoloških procesa, istražuje se i moguća povezanost crevnog mikrobioma sa metabolizmom.

Sastav mikrobiote i metaboliti koje mikroorganizmi stvaraju proučavaju se u kontekstu energetskog metabolizma, metabolizma glukoze i lipida, kao i komunikacije između digestivnog sistema i drugih delova organizma.

Sve više pažnje privlači i takozvana osa creva–mozak (gut-brain axis) – složena dvosmerna komunikacija između digestivnog i nervnog sistema u kojoj se proučava i moguća uloga mikrobiote.

Važno je, međutim, razlikovati naučno istraživanje određene povezanosti od dokazane uzročno-posledične veze. Mikrobiom je izuzetno složen, a na zdravlje istovremeno utiču genetika, ishrana, fizička aktivnost, životno okruženje i brojni drugi faktori.

Zato se rezultati pojedinačnih istraživanja ne mogu jednostavno pretvoriti u tvrdnju da određena namirnica ili promena mikrobioma može sprečiti ili lečiti određenu bolest.

Kako ishranom podržati dovoljan unos vlakana?

Ishrana je jedan od faktora koji svakodnevno utiču na sastav i aktivnost crevne mikrobiote.

Kada govorimo o praktičnim nutritivnim preporukama, važan cilj je unos dovoljne količine dijetetskih vlakana iz različitih izvora.

Povrće, voće, mahunarke, integralne žitarice, orašasti plodovi i semenke predstavljaju prirodne izvore vlakana. Kombinovanjem različitih biljnih namirnica možemo unositi vlakna različitih svojstava.

Za odrasle se najčešće preporučuje približno 25–30 g vlakana dnevno, u zavisnosti od primenjenih nutritivnih smernica.

Kada zbog svakodnevnih obaveza nije jednostavno postići željeni unos kroz uobičajene obroke, namirnice i praktični obroci koji sadrže vlakna mogu biti jedan od načina da se ukupan dnevni unos dopuni.

Zdravlje creva počinje raznovrsnom ishranom

Crevni mikrobiom predstavlja složen ekosistem i ne postoji jedna bakterija, namirnica ili dodatak ishrani koji samostalno određuje zdravlje creva.

Ono što možemo da kontrolišemo jeste kvalitet svakodnevne ishrane.

Raznovrsna ishrana sa dovoljno povrća, voća, mahunarki, integralnih žitarica, orašastih plodova, semenki i drugih izvora dijetetskih i prebiotskih vlakana omogućava unos širokog spektra biljnih sastojaka.

Istraživanja crevnog mikrobioma nastavljaju da otkrivaju nove detalje o njegovoj ulozi i interakcijama sa organizmom. Dok se ta oblast razvija, raznovrsna i uravnotežena ishrana sa odgovarajućim unosom vlakana ostaje jedan od osnovnih principa kvalitetne ishrane.